Kolonyalisngaw

(Psumbingay nga pahungaw bawos sa pangutana sa usa ka Kano nako: “How do dogs taste like?”)





Tunla imong laway kon lud-on ka sa akong ibutyag. Ayaw sampongi imong dunggan duyog sa imong kakurat.

Tinuod bitaw, mokaon og iro ang among kaliwat. Maayo pod mi mohabhab anang itlog sa itik. Panington mi’g bugbog samtang magpanilap og suyop lakip sa pinong balhibo, tinai ug bukog nga gi-umog sa asin ug suka.

Paminaw: Dili talawan ang among dila. Gani, bisan gatila mi sa lapalapa sa mga malupigon, gakat-on pod mi pagbaid ug pagtulon sa punyal sa pagluom. Bisan nangaibot ang pipila namo ka ngipon sa pagkilaw sa inyong pinulongan, nalakip inyong kaigmat sa kapintas nga among gitulon.

Busa, ayaw paghilas-hilas kon di ka buot mabitas imong dunggan. Humok ra kaayo nang ingkibon, ug dayon iluwa aron kilawon sa mga irong gaaw-aw ug mga itik nga lagmit ganahan pod motuhik-tuhik sa imong tabon-tabon.

Ulahing Bugo sa Unang Sugo

galuhod ug gabaguod sa gidak-on
sa iyang ulo nga namuti sa abo sa bitoon

gaaginod gaaginod ang iyang mga tuhod
sa lut-od sa mga libro kutob sa panganod

gasinaw sa iyang pahak ang pagtuo
nga ang adlaw lagi kuno iyang anino

Latay sa Linya

Tawga kong hungog, ihunghong sa tigpalanog
sa mga hungihong. Tug-anan tika sa akong tinagoan--
usa ka libro nga phone directory sa PLDT
(Pagtultol sa Lapyahan sa mga Damgo ug Tigmo.)

Kini, sultihan tika, mao’y kanunay nakong unlanan
sukad ni nako napunitan sa basurahan di layo
sa karaang pantalan nga matultolan ra
sa mga somnambulista ug kadtong tul-id
ang utong sa taghoy samtang gapatid-patid og lata.
Nia ang mga ngalan ug numero nilang, ehem,

Charles Simic, Derek Walcott, Rumi, Mark Strand,
Wyslawa Syzmborska, William Shakespeare,
Walt Whitman, Pablo Neruda, T.S. Eliot, Wang Wei,
Rainer Maria Rilke, Li Po, Czeslaw Milosz, Basho,
Theodore Roethke, Rabindranath Tagore, Ezra Pound,
Robert Frost, Robert Penn Warren, Joseph Brodsky,
Wallace Stevens, Osip Mandelstam, Mary Oliver,
Stephen Dunn, Stephen Dobyns, Billy Collins, Li-Young Lee,
Naomi Shihab Nye, Robert Wrigley, Elizabeth Bishop,
Aimee Nezhukumatathil, Eric Gamalinda, Luisa Igloria,

Ricardo de Ungria, Simeon Dumdum, Vicente Bandillo,

Alfredo Navarro Salanga, Merlie Alunan, Edith Tiempo,

Rowena Torrevillas, Ma. Fatima Lim, Ernesto Lariosa,

Temistokles Adlawan, Ester Tapia, Urias Almagro,

Melito Baclay, Don Pagusara, Rene Amper,

Erlinda Alburo, Virgilio Almario, Pantaleon Auman…

Sumpay sa akong ikatulong dunggan,
ikaupat nga dila, ikalimang mata, ika-unom
nga kunot sa agtang nga kanunay mapakong sa poste
diin nangalisbo ang ihi sa mga hubog--ang kidlap
sa ilang panugon latay sa alambre: Anhi agi.

Sumpa sa Kaugalingong Sagpa

Pagbantay baya. Ayaw gayod tugoti ang aso
sa imong panghupaw ug dilaab sa pamalikas--
mokawas sa imong mata, mosaliyab og abo.

Kuyaw kon magbaga imong kilay kay lagmit
mga linyang uling sa imong agtang ikudlit.

Basin baya imong nawong imaskara unya
sa yawa nga nagpahipi diha sa silaw sa samin.
Panguros. Ug panghilam-os sa imong luwa.

Sonnet nga Sanglitanan sa Panimpalad Isip Pasumbingay nga Halad sa mga Squirrels

Hastang lapara baya unta sa mga lunhaw
Nga wanang dinhi sa ‘Merika. Apan, pastilan,
Di man gihapon sarang ninyong makatagbaw
Ang landong ubos sa kadahonan diha sa balilihan.
Ihalas ug anha ra kasagaran inyong kagutom
Kutob sa kitiw sa tiil kon unsa kaha‘y makakha
Sa mata ipsot ngadto sa mga kalsada diin urom
Intawon inyong gidangatan-- gipangpisat ra
Sa mga ligid, nagkagidlay ang tinai. Layo ra mo
Sa kaigmat sa mga ilaga didto sa amoa. Gabusdik
Ilang tiyan taliwa sa wa’y utlanang pista sa pasmo,
Hayahay sa mga bungtod sa basura, ug lagsik
Nga gitamdan namo unsaon pagdagsang dasdas
Bisan asang lasang ug unsang matang sa mangtas.

Giatubang ug Gitubag Nako si Gauguin

D'où Venons Nous?

Sa sinugdanan, ang tingog
Sa kahidlaw nga nisubang ug

Nanamkon sa adlaw. Lawod
Sa lapok ang kangitngit sulod

Sa sabakan. Dayon nibuhagay—
Kagutom, kauhaw, kalaay…

Mailhan ug matultolan ra ta
Sa sugwak sa isig usa ka uha.

Que Sommes Nous?

Galanog ang lilo ug lit-ad sa bawod,
Nihapak ug nisuyop nato ngadto sa kahiladman
Tugkad ug umod sa buhilaman hangtod

Ang bulok sa atong kahimatngon
Nagmugna’g ata sa kugita. Ihalas: kapupud-an
Diin kita katag pa sa balas sa baybayon.

Où Allons Nous?

Tana, adto ta sa utlanan sa kamingaw
Lapaw sa lapyahan sa kilum-kilom
Sa tampi sa nagtaob nga bangaw.
Magtinghaya ta sa gatas sa kahilom.

Akto Sirko-Balintong sa Ikatulong Sugo

Balikos iyang panguros
sa nasaksihang' kalit nipasugwak
sa iyang balikas-- Yawaa ka!--
ngadto sa iyang bana

nga naigking lupig pa’y buko-buko
gidakdakan og kampana samtang
gikabay-an ang dalagitang katabang

nga hapit na mabungol sa bahad
lugway sa ga-ungol ug galaway
nga ambahan sa iyang amo--
Omaygad, omaygad…

Unsa Akong Buot Isugyot sa Terorista

Pakiglamano sa pungkol. Pustaan pa, kulba-
hinam gyod ang iyang itug-an sukad nasibya
iyang pagsakmit sa unang ganti sa tigi sa pagkaplag
sa labing maayo mohimalad. Bitaw, pwera buyag,
di baya lisod dawaton nga kasaligan uroy pod
bisan kanang putol ang kamot. (Gani, wala gyod
siya moangkon nga pakyas iyang salamangka
sa dihang dili salampati apan usa ka cobra
ang nilugwa sa iyang kawo, kalit lang niukob
sa iyang braso.) Hinumdomi nga bisan ngiob
ang tinutokan sa taga-Thebes nga si Tiresias,
tin-aw ang iyang mga tagna ug wa’y kalas
ang iyang tambag. Paminawa ra ang iyang
gisulti, sigon sa gisulat ni Lucian, dihang
siya gipangutana didto sa Hades kon unsa lagi
ang maayong paagi sa pagpakabuhi: “Kalimti
ang mga pilosopo ug ang ilang mga metapisika.”
Kon yano ra kuno ka, dili ka na mag-alingasa.

Nan, unsa kaha kon atong suwaya’g sunod
Ang pamatuod sa horoscope (“Ayaw pangluod
Kon di dayon nimo makab-ot ang katumanan
Sa imong damgo. Pangita sa kasamtangan
Og laing kalingawan.”). Pastilan, kon pareho pa mo
Sa akong higalang higal, adto dayon ka ora mismo
Uraray sa bukton sa iyang suking masahista.
Lingaw pod kuno ikaestorya ning babayhana.
Sama ba ni Scheherazade. Maayong mohinol
Ug mowakli sa tanang gibating kangulngol--
Kalaay, kadulom sa pagsabot, ug kapungot
Sa pula’g mata nga nagwara-wara og sanggot.
Bitaw, samot kabug-at ang dughan kon ikaw
Sa imong pagtuo mao’y nag-alsa’g tagbaw
Sa tibuok kalibotan. Kon ikaw nabungol na
Sa nabagtok nga atuli sa bisan unsang idyolohiya,
Pastilan, nunot gyod nimo apil ang mga bakol.
Kon palaran ka, hala, pakiglamano sa pungkol.

Satoritorika

kon pananglitan dili diay bulawan
apan bahaw nga mais ra intawon
ang mahaon gikan anang ku’n
sa tiilan sa bangaw

pagatam-ison ba gihapon nimo ang pagmahay
nga ang kalibotan di usa ka bagol nga kalamay

kon maamgohan nimo ang kahinam
ni haring adlaw sa pagtimpla sa dagat
aron matilawan nimo ang kalinaw
anang buwad-lawlaw

Mantra Kontra Taranta

kon tunokon kon lapokon
ang dalan ubos sa dag-om
gabugwak og mga dagom

kab-ota kutloa
ang katakos
ang kahilom

sa cactus
ug lotus

itanom

Wa'y Mahunlak Kon Mahimo ang Balak...

ihanig sa kinawatkawat nga pakighilawas
iwiris-wiris sa bungbong sa kasilyas
itapion pugong sa samad nga gaawas

ihikot sumpay sa pisi sa duyan
itabanog bisan sa ting-ulan
idagkot sa sugnod sa sug-angan

ikorbata sa mga ekonomista
ipakayab sa mga aktibistang gamartsa
isukip sa kahon sa balota

ipakapin sa salida sa sine
ipuli sa sangyaw sa magwawali
ihapin sa tiil sa tiglatay og alambre

ipaslak sa baba sa binayrang magsisibya
ihaklap sa matang wala’y gipangita
ilakip sa rosaryohang gihuptan sa gihaya

Sa Akong Pagkaanod sa Ganghaan sa Panganod

“The most popular sculpture in the city of Chicago, the Cloud Gate is a three-story 110-ton stainless steel sculpture in Millennium Park… shaped like a bean and resembles a drop of mercury hovering at the point of landing on the park. The curved, mirror-like surface of the sculpture provides striking reflections of visitors…” – Wikipedia

Lutaw sa tubig ang tinutokan
sa puthaw, bawog ug hiwi
ang iyang maaninaw bisa’g hayag
ang hangad sa katingala
sa mga dumuduong
ilawom sa Cloud Gate.

Ingon ini tingali kon tan-awon
ibabaw sa lilo nga linuparan
sa mga banog, uwak, ug buwitre
ang mga lawas nga nangatun-as
sa nagbawod nga kauhaw
didto sa disyerto.

Lagmit mao pod ni ang kisaw
sa kidhat sa mga taga-laing
planeta, sama sa atong pag-ila
sa mga bulinaw sa aquarium
ug ang puya nga natidlom
sulod sa garapa.

Nigawas ko, miharong sa sakdap
nga kahayag sa camera,
nipahiyom punting sa wanang
sa Lake Michigan nga sa akong
panan-aw mora’g kutob sa
lapyahan sa Mactan.

Si Kamatayan sa Iyang Kama Uban sa Duha ka Babaye

kutob iyang kiyod

sa lingagngag
sa mananabtan

hagba iyang halok

sa bilahan
sa mananabang

Kahingpitan sa mga Kanta ni Yoyoy: Pipila ka Pamaagi sa Tinaghoy nga Pagpaminaw

Tutoki ang tuktogaok nga nituyhakaw
gikan sa tangkal. Kidhati ang hiniktan
samtang nagtuhik-tuhik
sa nangakay-ag nga mga lugas
sa adlaw.

Simhota ang sampot sa igtatari sama
nga duna’y ikatulong buho sa imong
ilong diin gitisok ang liso
sa tago-lilong.

Tilapi iyang tapay diin gakumbitay
ang duwende nga kalit mangluwa diha
sa imong dila kon dili ka
kahibalo manghiwi
sa samin.

Hawiri ang habagat sa mga tingog
didto sa tigbakayan hangtod manurok
ang tabunon nga balhibo sa imong ugis
nga dunggan.

Pagmatuod sa Chaos Theory Pinaagi sa Kamatayon ni Yoyoy Villame

Napandol, nalukapa ang nanaghoy
nga terorista. Duyog sa aligato
sa pamalikas, nalagpot
ang iyang pustiso.

Padulong sa kasilyas sa palasyo,
ang nagkalibangang’ presidente
nadakin-as sa banaw
sa iyang singot.

Nabungol ug nabuta
ang mga mitngaw daplin sa suba
sa Loboc kay mikilat ug midugdog
ang kamera sa mga turista.

Nagpagimaw sa iyang atngal atubangan
sa computer, ang babaye gasupsop
sa kauhaw sa biyudo kansang kapikas
gi-breast cancer.

Pahiuyon sa alimyon sa kalamay
sa basurahan, ang ilong
sa ilagang pawot gikuninitan
sa mga hulmigas.

Napaakan sa mananabtan
ang iyang dila. Natuk-an
ang haranista, nakatulon
sa natagak nga bitoon.